ለበዳ ሕማም ቫይረስ ኮሮና ብዝምልከት ምስ ስፐሻሊስት ህዝባዊ ጥዕና ዶ/ር ምስማይ ገብረሂወት ዝተገብረ ቃለ-መሕትት

ሕቶ፥ ዛዕባና ለበዳ ሕማም ቫይረስ ኮሮና ስለዝኾነ፡ ከም መጀመሪ ክኾነና፡ ቫይረስ ኮሮና እንታይ ማለት’ዩ? ለበዳ ብፍላይ ድማ እዚ ብእንግሊዘኛ ፓንደሚክ ዝበሃል እንታይ ማለት’ዩ?

ዶ/ር ምስማይ፥ ቫይረስ ኮሮና ሓደ ዓሌት ናይ ቫይረሳት ኮይኖም፡ ብማይክሮስኮፕ ክረኣዩ ኸለዉ፡ ኣብ ዙርያኦም፡ ኮሮና ወይ ዘውዲ ዝመስል ውጽእ ውጽእ ዝበለ ቅርጺ ስለዘለዎም፡ ንምስሎም ብዝገልጽ ስም፡ ቫይረስ ኮሮና ተባሂሎም ይጽውዑ።

ኮሮና ቫይረሳት መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እንስሳታት ዝረኣዩ ኮይኖም፡ ኣብ ሰባት’ውን፡ ካብ ቀሊል ጉንፋዕ ክሳዕ ሓያል ረኽሲ ሳምቡእ ዝዝርጋሕ ሕማማት ስርዓተ ምስትንፋስ የስዕቡ።

ሳሕቲ ናይ እንስሳ ቫይረሳት ኮሮና፡ ናብ ሰብ ክመሓላለፉ ይኽእሉ። ስፉን (ልሙድ ወይ ኢንደሚክ)፡ ኣብ ሓደ ቦታ፡ ኩሉ ግዜ ዝርአ ልሙድ ሕማም፡ ወይ ልሙድ መጠን ተርእዮ ሕማም እዩ።

ለበዳ/ለብዒ (ኢፒደሚክ)፡ ኣብ  ሓደ እዋን እናተላገበ፡ ንብዙሓት ሰባት  ብምሓዝ ዝላባዕ ወይ ዝልብድ፡ ተላጋቢ ወይ ተመሓላላፊ ሕማም’ዩ። ኣብ እዋን ለበዳ ዝረአ መጠን ናይ`ቲ ሕማም፡ ካብ`ቲ ልሙድ ወይ ትጽቢት ብንጹር ኣዝዩ ዝለዓለ’ዩ። ለበዳ ወይ ለብዒ ሕማም፡ ኣብ ሓደ ውሱን ቦታ ናይ ሓንቲ ሃገር ጥራይ ዝተሓጽረ፡ ወይ ድማ ሃገር ከተት ክኸውን ይኽእል። ኣብ ሓደ ከባቢ ዘይነበረ ወይ ጠፊኡ ዝነበረ ሕማም ምስ ዝቕልቀል፡ ዋላ ብውሑድ መጠን ከም ለበዳ ክቝጸር ይኽእል።

ስለ’ዚ ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19፡ ክጅምር ከሎ፡ ኣብ ሓንቲ ዋሃን ዝተባህለት ከተማ ናይ ቻይና ፈሊሙ፡ ብኡ ንብኡ ድማ ኣብ ብዙሓት ግዝኣታት ቻይና ተላቢዑ። ስለ’ዚ ሕማም ኮሮና-19 ከም ኣብ ሓደ ሃገር ዝተሓጽረ ወይ ዞባዊ ለበዳ (ኢፒደሚክ) እዩ ጀሚሩ።

ኣህጉራዊ ለበዳ/ለብዒ (ፓንደሚክ)፡ ማለት ንብዙሓት ሃገራት ዓለም ዝትንክፍ፡ ወይ ኣህጉር ከተት ለብዒ ወይ ለበዳ ሕማም ማለት’ዩ።  እቲ ኣብ ቻይና፡ ከም ኣብ ሓደ ሃገር ዝተሓጽረ ለበዳ (ኢፒደሚክ) ዝጀምረ፡ ቀልጢፉ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ስለዝተላብዐ፡ ኣህጉራዊ ለበዳ (ፓንደሚክ) ኮይኑ።

 

ሕቶ፥ እዋን ሕቕፎ ማለት እንታይ ማለት’ዩ? ምስኡ ኣተኣሳሲርካ ድማ ምልክታት ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19 እንታይ ምዃኖም ክትገልጸልና

ዶ/ር ምስማይ፥ እዋን ሕቕፎ ማለት ሓደ ሰብ በቶም ነቲ ሕማም ዘስዕቡ ህዋሳት ምስተለኽፈ፡ ካብ`ቲ ዝተለኽፈሉ እዋን ጀሚሩ፡ ክሳዕ እቲ ሰብ ሓበሬታ ወይ ምልክታት ናይ’ቲ ሕማም ምርኣይ ዝጅምር፡ ዘሎ ግዜ ወይ እዋን’ዩ።

ኣብ’ዚ እዋን’ዚ እቲ ሰብ ዘርእዮ ወይ ዝስመዖ ሓበሬታ ናይ’ቲ ሕማም ስለዘየለ፡ ከም ዝሓመመ ኣይፈልጥን፡ ሰባት’ውን ክፈልጡዎ ኣይክእሉን። ነቲ ሕማም ግን፡ ዋላ ብውሑድ መጠን ይኹን እምበር፡ ከመሓላልፍ ይኽእል።

ገምጋም እዋን ሕቕፎ ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19፡ ካብ 5-6 መዓልታት ኮይኑ፡ ካብ 2-10 መዓልታት ክዝርጋሕ ይኽእል። ስለ’ዚ እቲ ዝመዓድ 14 መዓልታት ውሸባ፡ ነዚ ዝርገሐ እዋን ሕቕፎ ኣብ ግምት ዘእተወ ኮይኑ፡ ካብቲ ዝነውሐ 10 መዓልታት፡ 4 መዓልታት ንዝያዳ ውሕስና ዝወሰኸ’ዩ።

ብሕማም ቫይረስ ኮሮና ካብ ዝልከፉ ሰባት፡ ኣስታት 30 ሚእታዊት ሓበሬታ ኣየርእዩን’ዮም። ሕጂ ብዝወጽእ ዘሎ ሓድሽ ሓበሬታ፡ ብዝሒ ናይ`ዞም ሓበሬታ ዘየርእዩ፡ ክሳዕ 80 ሚእታዊት (ኣርባዕተ ካብ ሓሙሽተ) ክበጽሕ ይኽእል። እዞም ሰባት እዚኦም፡ ሓበሬታ ከየርኣዩን፡ ከም ዝሓመሙ ከይፈለጡን፡ ከይተፈልጡን’ ካብቲ ሕማም ይሓውዩ።

ዳርጋ ኩሎም እቶም ሓበሬታ ዘርእዩ ሰባት ዘርእዩዎ ሓበሬታ ሰዓል’ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ (ክልተ-ሲሶ) ካብቲ ዝረአ ሰዓል ደረቕ ኮይኑ፡ ኣብ ሓደ ሲሶ ግን፡ ዓኽታ ዘለዎ ሰዓል ይረአ። ቀጺሉ ብብዝሒ ዝረአ ሓበሬታ ረስኒ’ዩ። ኣብ’ቶም ሓበሬታ ዘርእዩ፡ ሓበሬታ ምርኣይ ክጅምሩ ኸለዉ፡  ኣብ ፈለማ፡ ኣስታት 44 ሚእታዊት ጥራይ’ዮም ረስኒ ዘርእዩ። ምስ ግዜ ግን መብዛሕትኦም (80 ሚእታዊት) ረስኒ የማዕብሉ። እቲ ሓማም እናበርትዐ እንተኸይዱ፡ ሕጽረት ንፋስ ክርአ ይጅምር። እዚ ኣብ ኣስታት 19 ሚእታዊት ናይቶም ሓበሬታ ዘርእዩ ይረአ።

ብዘይካ’ዞም ቀንዲ ሓበሬታታትን ምልክታትን፡ ሓሓሊፉ ወይ ሳሕቲ  ዝረኣዩ ንጉንፋዕን ኢንፍሉወንዛን ዝመሰሳሉ ብዙሓት ካልኦት ሓበሬታታትን ምልክታትን ኣለዉ። ዳርጋ ኩሎም’ቶም ሓበሬታትን ምልክታትን፡ ምስ ጉንፋዕን ኢንፍሉወንዛን ብምውድዳር ኣብ ዝተዳለወ ስሌዳ ቀሪቦም ኣለዉ።

 

ሕቶ፥ እንተደኣ ኣብ ፈለማ ትሕቲ ፍርቂ ካብቶም ኮሮና ዝሓመሙ ኮይኖም ረስኒ ዘማዕብሉ፡ እዞም ኣብ ማዕርፎ ነፈርቲ፡ ወዳባትን፡ ካልኦት መእተዊ ንቝጣታትን ዝረኣዩ፡ መዓቀኒ ረስኒ ስካነራትን ናይ ኢንፍራ-ረድ በሪን (ኣፍደገ)፡ ነቲ ሕማም ንምልላይ ክሳዕ ክንደይ ኣድማዕቲ’ዮም?

ዶ/ር ምስማይ፥ ሙቐታዊ ስካነራት፡ ኢንፍራ-ረድ መዐቀኒ ሙቐት በሪ (ኣፍደገ)…፡ ሙቐት ሰብነት ብምዕቃን፡ ብሕማም ቫይረስ ኮሮና-19 ዝሰዓበ ክኸውን ዝኽእል ረስኒ ንምልላይ ሓገዝቲ ኮይኖም፡ ረስኒ ንዘየማዕበሉ ሕሙማት ግን ከለልዩ ኣይክእሉን’ዮም።

ረስኒ ዘይብሎም፡-

  • ጥዑያት ክኾኑ ይኽእሉ
  • ኣብ እዋን ሕቝፎ ክህልዉ ይኽእሉ
  • ሓበሬታ ዘየርእዩ ክኾኑ ይኽእሉ
  • መድሃኒት ፈውሲ ረስኒ ዝወሰዱ ክኾኑ ይኽእሉ

ስለ’ዚ ሓደ ሰብ በዞም ዝተጠቕሱ ናይ ረስኒ መሳርሒታት ስለዝሓለፈ፡ ካብ ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19፡ ናጻ ከም ምዃኑ ከም ዝተረጋገጸ ጌርካ  ክውሰድ ኣይግባእን።

 

ሕቶ፥ ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19 ብኸመይ’ዩ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ? ብኸመይ ኢና’ኸ ብኣድማዕነት ክንከላኸሎ እንኽእል?

ዶ/ር ምስማይ፥ ቅድሚ ሕማም ቫይረስ ኮሮና ብኸመይ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ከምዝመሓላለፍ ምርኣይና፡ ኣቐዲምና ብሓፈሽኡ ሕማማት ስርዓተ ምስትንፋስ፡ ብኸመይ ከም ዝሓላለፉ ንርአ። ቀጺልና ድማ ንገለ ፍሉዩነታቱ ዘነጽር ባህሪያት ናይ`ቲ ቫይረስ ክንርኢ ኢና። ብድሕሪኡ ኣገባብ ምትሕልላፍ ናይ`ቲ ቫይረስ ዝያዳ ክንጸረልና’ዩ።

ኣብዚ ስእሊ ይርአ ከምዘሎ፡ ሓደ ብሕማም ስርዓተ ምስትንፋስ ዝሓመመ ሰብ፡ ከተንፍስ ከሎ፡ ክስዕል ከሎ ወይ እንጥሾ ክብል ከሎ፡ ምስ ትንፋሱ፡ ኣየረሶል ዝበሃሉ ብዓይኒ ዘይረኣዩ ደቀቕቲ ባእታታትን፡ ብተዛማዲ ዕብይ ዝበሉ፡ ነጠብጣባትን የወጽእ። ኣየረሶል ማለት፡ ትሕቲ 10 ማይክሮ ሜተር ዝዓቐኖም ብዓይኒ ዘይረኣዩ ባእታት’ዮም። ኣየረሶል ማለት ማዕረ ጨና ክንስንስ ከሎና፡ ካብ`ቲ ጥርሙዝ ጨና ዝወጽእ ንፋስ ናይ`ቲ ጨና ማለት’ዩ። ነቲ ንፋስ ናይ`ቲ ጨና ክንሽትቶ ንኽእል እምበር፡ ክወጽእ ከሎ ኣይረኣየናን’ዩ። እቶም ኣየርሶል ጨና ናብ`ቲ ዝተነፍሕሉ ክዳን ወይ ሰብነት ምስ ዓለቡ፡ ኩሎም ተደሚሮም ካብ ጋዝ ናብ ፈሳሲ ምስ ተቐየሩ ዘስዕቡዎ ትርካሰ ወይ ጠሊ ክንርኢ ንኽእል። ከም ኣብ ገለ ዓይነታት ፍሊት ወይ ዝንጸግ ጸረ ባልዕ ክወጹ ኸለዉ ብዓይንኻ ዝረአዩ እንተኾይኖም፡ ዓበይቲ ነጠብጣባት’ዮም ማለት’ዩ። እቶም ዝዓበዩ ነጠብጣባት ኣስታት 100 ሚ.ሜ. ይኾኑ። 100 ሚ.ሜ. ማለት ማዕረ ናይ ጸጕሪ ርእሲ ሰንጣቒት ማለት’ዩ።

ሓደ ብሕማም ስርዓተ ምትንፋስ ዝሓመመ ሰብ፡ ከተንፍስ ከሎ፡ ክዛረብ ከሎ፡ ክስዕል ከሎ፡ ወይ እንጥሾ ክብል ከሎ፡ ዝወጹ ኣየረሶላት፡ ቀልጢፉም ኣብ ቀረባኦም ናብ መሬት ወይ ካልእ ንታሕቲ ክወርዱ ኸለዉ ዝረኸቡዎ ዝተሓተ ጽፍሒ ወይ ቦታ ይወድቁ፡  እቶም ዝደቐቑ ድማ ኣብ ኣየር የንሳፍፉ። እቶም ነጠብጣባት ግን፡ ቅድሚ ምውዳቘም ብዝተፈላለየ ፍጥነትን ርሕቀትን ኣብ ኣየር ይጎዓዙ። እቲ ሕሙም ከተንፍስ ከሎ ክሳዕ 1.5 ሜትሮ፡ ክስዕል ከሎ ክሳዕ ልዕሊ 2 ሚትሮ፡ እንጥሾ ክብል ከሎ ድማ ክሳዕ ልዕሊ 6 ሚትሮ ክጓዓዙ ይኽእሉ።

ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19፡ ካብ`ዚ ሓባራዊ ኣገባብ መተሓላለፊ ሕማማት ስርዓተ-ምስትንፋስ ዘለዎ ፍልልይን ተመሳሳልነትን ንምርኣይ፡ ንገለ ባህሪያት ናይ`ቲ ቫይረስ ክንፈልጥ የድሊ። ቫይረስ ኮሮና-19፡ ሓደ ካብ ስብሓዊ መሽፈኒ ዘለዎም ዓሌት ቫይረሳት’ዩ። እዚ ስብሓዊ መሸፈኒ፡ ነቲ ቫይረስ ኣዝዩ ተላባዒ ዝገብርን፡ ኣብ ቈርበትናን ዕድል እንተረኺቡ ድማ ኣብ’ቲ ናብ ሰብነት ዘእትዎ፡ ኣብ ኣፍ፡ ኣብ ኣፍንጫ፡ ኣብ ዓይኒን ኣብ ዝኾነ ካእል ዝዓለቦ ቦታን ተጣቢቝ ንኽጸንሕ ይሕግዞ። እዚ’ዩ ነቲ ቫይረስ ኣዝዩ ተላባዒ ከምዝኸውን ዝገብሮ።

በቲ ካልእ መዳይ ድማ፡ እዚ ስብሓዊ መሸፈኒ፡ ንኽብደት ናይ`ቲ ቫይረስ ብምውሳኽ፡ ብስሕበት መሬት ከምዝሰሓብ ይገብሮ። ስለ’ዚ ድማ ልዕሊ 2 ሚትሮ ክጓዓዝ ዝኽእል ዝነበረ ብሰዓል ዝወጸ ነጠብጣብ፡ ነቲ ቫይረስ እንተተሰኪሙ፡ ኣብ ትሕቲ 1 ሜትሮ ከምዝወድቕ ይገብሮ። ብእንጥሾ እንተወጺኡ’ውን ከምኡ ኣብ ኣስታት 1 ሚትሮ፡ እቲ እንጥሾ ሓያል እንተኾይኑ ድማ ኣብ ትሕቲ 2 ሜትሮ ከምዝወድቕ ይገብሮ። ብተወሳኺ እቲ ስብሓዊ መሸፈኒ ወይ ኢንቨሎፕ፡ ንሳምናን ማይን፡ ንኣልኮልን ንካልኦት ኣንጻህትን ኣምከንትን፡ ንሙቐትን፡ ንጸዳል ጸሓይ (ጨረር ኡልትራቫዮለት)፡ ንፋስን፡ ወዘተ…ድማ ተኣፋፊ ይገብሮ።

ስለ’ዚ እቶም ኣብ ስእሊ ተዘርዚሮም ዘለዉ ኣገባባት መከላኸሊ ካብ`ዚ ዝተገልጸ ኣምራት ምትሕልላፍ ሕማማት ስርዓተ ምስትንፋስን፡ ባህሪያት ናይ`ቲ ቫይረስን’ዮም ዝብገሱ። ካብቲ ዝስዕል ዘሎ ሰብ፡ ክልተ ሚትሮ ወይ ልዒሊኡ ርሒቕና እንተሊና፡ እዞም ነቲ ቫይረስ ተሰኪሞም ክህልዉ ዝኽእሉ ነጠብጣባት ኣባና ኣይበጽሑን’ዮም። እቲ ዝስዕል ዘሎ ሰብ፡ ማስኬራ ጌሩ እንተልዩ ድማ፡ ኣብቲ ምክልኻል ተወሳኺ ሓገዝ ይገብረልና ኣሎ ማለት’ዩ።ንባዕልና’ውን ማስኬራ ጌርና እንተሊና ተወሳኪ ሓገዝ ረኺብና ኣለና ማለት’ዩ። እቶም ኣብ መሬት ወይ ኣብ ዝተፈላለየ ካልእ ጽፍሕታት ዝዓለቡ ነቶም ቫይረሳት ዝተሰከሙ ነጠብጣባት ወይ ኣየረሶል፡ ንእንሕዞ ነገራት ምስዝብክሉ፡ ኢድና ብማይን ሳምናን ወይ ብ60-70 ሚእታዊት ኣልኮል፡ ወይ 60-70 ሚእታዊት ኣልኮል ብዘለዎ መንጽሂ (ሳኒታይዘር)፡ ኢድናን ክልእ ብኢድና ንእንሕዞ ወይ ካልኦት ብኢዶም ንዝሕዙዎ ነገራት ብምንጻህ ክንከላኽለኦም ንኽእል።

ዝኾነ ካብ’ዞም ኣብ ስእሊ 7 ቀሪቦም ዘለዉ ኣገባባት መከላኸሊ ንበይኑ እኹልን ኣተኣማማንን ኣይኮነን። ኵሎም ግን ተማላላእትን ተደጋገፍትን ስለዝኾኑ፡ ንኹሎም ምጥቃም ዝያዳ ኣድማዕን ኣተኣማማንን ይኸውን።

ሕቶ፥ ብዙሕ’ኳ እንተዘይኮነ፡ ገለ ሰባት ናይ ፓላስቲክ ወይ ጓማ ጓንቲ ጌሮም ይረኣዩ’ዮም። ኣብ ሰባት ኣብ ’ትሕወሰሉ እዋን፡ ናይ ፕላስቲክ ወይ ጓማ ጓንቲ ምውዳይ፡ ሕማም ኮሮና ቫይረስ-19 ኣብ ምክልኻል ክሳዕ ክንደይ ኣድማዒ’ዩ?

ኣብ ሰባት ኣብ’ትሕወሰሉ እዋን፡ ናይ ፕላስቲክ ወይ ጓማ ጓንቲ ምውዳይ ኣድማዒ ኣይኮነን። ናይ ፕላስቲክ ወይ ጓማ ጓንቲ ወዲኻ ከሎኻ ቫይረስ ኮሮና ክለግበካ ይኽእል’ዩ። እቲ ጓንቲ ብቫይረስ ኮሮና ክብከል ይኽእል። ሽዑ በቲ እተበከለ ጓንቲ ገጽካ፡ ኣፍካ፡ ኣፍንጫኻ፡ ዓይንኻ፡ እንተሒዝካ፡ ካብ ገጽካ፡ ብኣፍካ፡ ዓይንኻ ወይ ኣፍንጫኻ ክለግበካ ይኽእል። ስለ’ዚ ናይ ጓማ ጓንቲ ካብ ምጥቃም፡ ብቐጻሊ ኢድካ ብማይን ብሳምናን ምሕጻብን፡ ብኣልኮልን ካልኦት ኣንጻህትን ምንጻህን፡ ካብ ኮቪድ-19 ናይ ምክልኻል ዝሓሸ ኣድማዕነት ኣለዎ።

 

ሕቶ፥ ገለ ሰባት ናይ ኣፍን ኣፍንጫን መሸፈኒ ማስኬራ ጌሮም ይረኣዩ’ዮም። ኣብ ማዕከናት ዜና ድማ ኣብ ብዙሓት ሃገራት እንርእዮም ሰባት ማስኬራ ጌሮም ኢና እንርእዮም። ኣብ ሰባት ኣብ’ትሕወሰሉ እዋን፡ ናይ ኣፍን ኣፍንጫን መሸፈኒ ማስኬራ ምግባር፡ ሕማም ኮሮና ቫይረስ-19 ኣብ ምክልኻል ክሳዕ ክንደይ ኣድማዒ’ዩ?

ዶ/ር ምስማይ፥ ብመሰረት ዛጊት ዘሎ መምርሒ ሚኒስትሪ ጥዕናን ዓለማዊ ውድብ ጥዕናን፡ ኣብ’ዞም ዝስዕቡ ኵነታት፡ ማስኬራ መሸፈን ኣፍን ኣፍንጫን (ማስክ) ምጥቃም ግድን’ዩ።

– ንዝተጠርጠረ ወይ ንዝተረጋገጸ ሕሙም ቫይረስ ኮሮና ትኣሊ እንተኾይንካ፡

– ትስዕል ወይ እንጥሸው ትብል እንተኾይንካ

– ዝተረጋገጸ ሕሙም ቫይረስ ኮሮና እንተኾይንካ

እዚ መምርሒ ሚኒስትሪ ጥዕና’ዚ፡ እቲ ምትሕልላፍ ናይቲ ቫይረስ እናበዝሐን እናሰፍሐን እንተኸይዱ ክቕየር ትጽቢት ይግበር። እንተተቐይሩ ድማ፡ ሰፊሕ ጎስጓስ ክግበረሉ’ዩ።

ስለ’ዚ እዘን ዝተጠቕሳ ንምጥቃም ማስኬራ ግድን ዝገብራ እንተዘይሃሌናኻ’ውን፡ ኣብ ዘሎናዮ ደረጃ’ቲ ለበዳ፡ ብምርጫና ማስኬራ ክንጥቀም ንኽእል ኢና። ኣድላዪን ግድንን ዝኾነሉ  እዋን እንተተበጺሑ ድማ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ንተኽእሎታት ቀረብን ውሑሱነት ኣጠቓቕማን ኣጽኒዑ፡ ኣዳላዪ መምርሕን ትምህርትን ክህብ’ዩ።

ብዝኾነ ኣብዚ ዘለናዮ ደረጃ’ውን እንተኾነ፡ ኣብ ሰባት ክንሕወስ ከሎና፡ ማስኬራ ኣፍን ኣፍንጫን ብግቡእ ምጥቃም፡ ምስቶም ካልኦት ኣገባባት ምክልኻል ሓዊስካ ኣዝዩ ሓጋዚ ምዃኑ ዝሕብሩ፡ ስነፍልጠታዊ መረዳእታታትን፡ ተመኵሮ ዕዉታት ሃገራትን ኣሎ።

ማስኬራ መሸፈን ገጽ (ማስክ)፡ ኣድማዒ ዝኸውን፡ ብግቡእ ክንጥቀመሉ እንተኽኢልናን፡ ምስ`ቶም ኣብ ስእሊ ተገሊጾም ዘለዉ፡ ካብ ክልተ ሚትሮ ዘይውሕድ ምፍንታት ምሕላውን፡ ተደጋጋሚ ምሕጻብ ኢድን፡ ኣእዳው ብኣልኮል ወይ ብካልኦት ኣልኮል ዘለዎም ኣንጻህቲ ምንጻህን፡ እንተተሰንዩ ጥራይ’ዩ። ማስኬራ ብምግባርና፡ ከም በይኑ እኹል ዝኾነ ዘተኣማምን መከላኸሊ ንጥቀም ዘሎና ኮይኑ ዝስመዓና እንተኾይኑን፡ ነቶም ካልኦት ኣገባባት ሸለል ንብሎም እናተኾይናን ግን፡ ኣብቲ ንሚኒስትሪ ጥዕናን ዓለማዊ ውድብ ጥዕናን ዘሰክፍ ዘሎ፡ “ሓደገኛ ዘይቅኑዕ ነብሰ ምትእምማን” ንኣቱ ኣሎና ማለት’ዩ።

ብዝኾነ ይኹን ምኽንያት (ግድነታዊ ይኹን ብወለንታና)፡ ማስኬራ መሸፈን ገጽ (ማስክ) ክትጥቀም እንተወሲንካ፡ ኣጠቓቕምኡ ብግቡእ ክትፈልጥን፡ ብግቡእ ክትትግብርን ይግባእ።

 

ሕቶ፥ ማሕበራዊ ምፍንታት፡ ኣብ ገዛ ምሕያብ፡ ባዕለ-ውሸባ፡ (ነብሰ)-ምግላል፡ ክንብል ከሎና እንታይ ማለት’ዩ? ፍልልዮም እንታይ’ዩ?

ዶ/ር ምስማይ፥

ማሕበራዊ ምፍንታት፥ ብኹሉ ህዝቢ ማለት ንዝፍለጥ ሕሙም ኮሮና ቫይረስ-19 ብዘይተቓልዑ ሰባት ዝትግበር ኮይኑ፡ ካብ ገዛ ብዘይምውጻእ፡ ካብ ሰባት ብውሕዱ ንክልተ ሜትሮ ብምርሓቕ፡  ናይ ኢድ ምጭብባጥን ምስዕዓምን ብምውጋድ፡ ወዘተ… ዝትግበር ኣድማዒ ኣገባብ ማሕበራዊ መከላኸሊ’ዩ።

ኣብ ገዛ ምሕያብ፥ ብኹሉ ህዝቢ ዝትግበር ኮይኑ፡ ሰባት ኩሉ ስራሓቶምን ትምህርቶምን ካልእ ጉዳያቶምን ኣወንዚፎም ካብ ገዛኦም ከም ዘይወጹ ምግባር’ዩ። ካብ ሓደ ገዛ ሓደ ሰብ፡ ንግዚኡ ንዘድልዮም፡ ናይ መግብን ጽሬትን ናውቲ ንምግዛእ ወይ ንምርካብ ጥራይ ካብ ገዛ ወጺኡ ንኽንቀሳቐስ ይፍቀድ። እዚ ብግቡእ እንተተግቢሩ፡ እቲ ናይ ምልካፍ ሓደጋ ወይ ኮንዶኾን ኣዝዩ ይንኪ።

ባዕለ-ውሸባ፥ ንዝፍለጥ ሕሙም ቫይረስ ኮሮና-19 ብዝተቓልዑ ሰባት ዝትግበር ኮይኑ፡ ን14 መዓልታት ምሉእ ብምሉእ ኣብ ገዛኻ ወይ ኣብ ዝተወሰነልካ ካልእ ቦታ ምጽናሕ ማለት’ዩ። ኣብ’ቲ ትጸንሓሉ ቦታ፡ ካብ ሰባት ልዕሊ ክልተ ሜትሮ ትርሕቕ፡ ጽርየት ኣእዳውን ጽሬት ትንፋስን ድማ ትሕሉ።

(ነብሰ)-ምግላል፥ ሓበሬታታት ሕማም ቫይረስ ኮሮና-19 ከርኢ ብዝጀመረ ወይ ቅድሚኡ ብላቦራቶሪ እቲ ሕማም ከምዘለዎ ብዝተረጋገጸ ሰብ ዝትግበር ኮይኑ፡ ኣብ ዝተወሰነልካ መግለሊ ቦታ (እቲ ሕማም ኣብ ዝበዝሓሉ ሃገራት ድማ ኣብ ገዛኻ) ካብ ሰባት ተፈሊኻ፡ ካብ`ቲ ሕማም ናጻ ምዃንካ ማለት ምሕዋይካ ክሳዕ ዝሕበረካ ምጽናሕ ማለት’ዩ።

 

ሕቶ፥ ምስ ማሕበራዊ ምፍንታትን ኣብ ገዛ ምሕያብን ኣተኣሳሲርካ፡ ህዝቢ ከወግደን ዘለዎ ቀንዲ ነገራት እንታይ’የን?

ዶ/ር ምስማይ፥ ኩሉ ምትእኽኻባትን ምቅርራባትን ክወገድ ዘለዎ ኮይኑ፡ ብዝያዳ ግን ኣብ ስእሊ ይርአ ከምዘሎ፡ ንነፍሲወከፍ እዘን ዝስዕባ ሰለስተ ኵነት ከነወግድ ይግባእ።

  1. ንፋስን ናይ ብርሃን ጸሓይን ዘይኣትዎ ዕጹው ገዛ፡
  2. ኣብ ሓጺር ርሕቀት ዝግበር ዝርርብ ወይ ጉጅምጅም፡
  3. ብኢድካ ከተርክቦ ኣብ እትኽእል ሓጺር ርሕቀት፡ ሰባት ምህላው

ክልተ ካብ`ዘን ነፍሲወከፈን ክውገዳ ዝግባእ ሰለስተ ኵነት፡ ምስ ዝድረባ ድማ፡ ሕማም ቫይረስ ኮሮና ናይ ምትሕልላፍ ዕድል፡ ኣዝዩ ይልዕል። ንኣብነት፥-

  1. ኣብ ንፋስን ናይ ብርሃን ጸሓይን ዘይኣትዎ ዕጹው ገዛ፡ ብኢድካ ከተርክቦ ኣብ እትኽእል ሓጺር ርሕቀት ሰባት ምህላው።
  2. ኣብ ንፋስን ናይ ብርሃን ጸሓይን ዘይኣትዎ ዕጹው ገዛ ኮይንካ ምዝርራብ ወይ ጉጅምጅም ምባል።
  3. ብኢድካ ከተርክቦ ኣብ እትኽእል ሓጺር ርሕቀት ሰባት ኣብ ዘለውሉ፡ ኣብ ሓጺር ርሕቀት ዝግበር ዝርርብ ጉጅምጅም

እዘን ዝተጠቕሳ ነፍሲወከፈን፡ ወይ ምድራብ ናይ ዝኾነ ክልተ ካብአን ክውገዳ ዝግባእ፡ ሰለስቲአን ምስዝድራረባ፡ ሕማም ቫይረስ ኮሮና ናይ ምትሕልላፍ ዕድል፡ ኣዝዩ ይልዕል። እዚ ኵነት’ዚ ቀንዲ ጠንቂ ናይ ጉጅለኣዊ፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ሓደ ቦታን እዋንን ዝሓልፎም፡ ሓደገኛ ኵነት ይፈጥር።

ማሕበራዊ ምፍንታትን ኣብ ገዛ ምሕያብን፡ ንነፍሲወከፍን፡ ምድራብ ክልተ ካብአንን፡ ምድርራብን ናይ ሰለስቲአንን፡ ንምውጋድ ዝሕግዛ ክልተ ኣድማዕቲ ኣገባባት’የን።

 

ሕቶ፥ ሓደ ሰብ በቲ ሕማም ናይ ምሕማሙ ዕድል ክሳዕ ክንደይ’ዩ? ብሕማም ኮሮና ቫይረስ-19 ዝተታሕዘ ሰብ’ከ፡ ናይ ምሕዋይ ተኽእሎኡ፡ ክሳዕ ክንደይ’ዩ?

ዶ/ር ምስማይ፥ ዝኾነ ሰብ ናይ ምሕማም ዕድሉ ዝውሰን፡ እቲ ሰብ ኣብ ዝቕመጠሉ ቦታ፡ እቲ ሕማም ኣሎ’ዶን የለን? እንተልዩ ድማ ክሳዕ ክንደይ ተስፋሕፊሑ ኣሎ?  እቲ ሕማም ኣብቲ እቲ ሰብ ዝቕመጠሉ ቦታ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ እንተኾይኑ ድማ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ብውልቅን እቶም ተቐመጥቲ ብሓባርን ክሳዕ ክንደይ ነዞም ዝተገልጹ መከላኸሊ ኣገባባትን፡ ብመንግስትን ሚኒስትሪ ጥዕና ንዝወጹ መምርሒታት ይፈልጡን ይትግብሩን’ዩ ዝውስኖ።

እቲ ሕማም ኣብቲ ሕብረተሰብ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ኣብ ዝመሓላለፈሉ ደረጃ እንተተበጺሑ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ብውልቅን እቶም ተቐመጥቲ ብሓባርን ነቶም ዝተገልጹ መከላኸሊ ኣገባባትን፡ ብመንግስትን ሚኒስትሪ ጥዕና ዝወጹ መምርሒታት ዘይፈልጡ ወይ ዝፈልጡ ክነሶም ዘይትግብሩ እንተኾይኖም፡ እቲ ሕማም ኣዝዩ ተላባዒ ስለዝኾነ፡ ካብ 40 ክሳዕ 70 ሚእታዊት ናይቲ ምሉእ ህዝቢ በቲ ሕማም ክልከፍ ይኽእል።

ካብቶም በቲ ሕማም ዝልከፉ፡ ኣስታት 30 ሚእታዊት ዝኾነ ሓበሬታ ወይ ምልክት ናይቲ ሕማም ከየርኣዩ፡ ካብቲ ሕማም ይሓውዩ።ሓድሽ ብዝወጽእ ዘሎ ሓበረኢታ መሰረት ድማ፡ እዚ ክሳዕ 80 ሚእታዊት (4 ካብ 5) ክበጽሕ ይኽእል።ከምዚ እንተኾይኑ እቶም ምልክት ናይቲ ሕማም ዘርእዩ፡ ትሕቲ 70 ሚእታዊት፡ ምናልባት’ውን 20 ሚኣታዊት (1 ካብ 5) ጥራይ ክኾኑ ይኽእሉ።

ካብ`ዞም ሓበሬታ ዘርእዩ ድማ፡ ኣስታት 80 ሚእታዊት፡ ፎኪስ ወይ ምጡን (40 ሚእታዊት  ፎኪስ  40 ሚእታዊት ምጡን ወይ ማእከላይ) ደረጃ  ሕማም ሓሚሞም፡ ዳርጋ ኩሎም ይሓውዩ።

ኣስታት 15 ሚእታዊት  ፍውሳ ኦክሲጅን ዘድልዮ ብርቱዕ ሕማም የማዕብሉ፡ ብብቝዕ ሕክምና ድማ፡ ዳርጋ ኩሎም ክሓውዩ ይኽእሉ።

ኣስታት 5 ሚእታዊት ንኸተንፍሱ መካንካዊ ደገፍ ኣብ ዘድልዮ፡ ጽንኩር ደረጃ’ቲ ሕማም ይበጽሑ። ብብቝዕ ሕክምናዊ ደገፍ፡ ኣስታት 50 ሚእታዊት ካብኦም ክድሕኑ ይኽእሉ።

ሓበሬታ ናይቲ ሕማም ካብ ዘርእዩ፡ ብዕድመን ኵነታት ጥዕናን ኣዝዩ ዝፈላለ ኮይኑ፡ ብገምጋም ኣስታት 1 ሚእታዊት ጥራይ እዩ።

እንተደኣ እቲ ህዝቢ ብውልቅን ብሓባርን ነቲ ዝተዘርዘረ ኣጋባባት መከላኸሊ ዘይፈልጥ ወይ ዝፈልጥ ክነሱ ብግቡእ ዘይትግብርን፡ ንመምርሒታት ሚኒስትሪ ጥዕናን መንግስትን ዘይከታተልን ዘይትግብርን ኮይኑ ግን፡ እቲ ሕማም ኣዝዩ ስለዝላባዕ፡ ኣብ ስእሊ 12 ይረአ ከም ዘሎ፡ ቍጽሪ ሕክምናዊ ሓገዝ ዘድልዮም ሕሙማት ልዕሊ ዓቕሚ ናይ’ቲ ኣገልግሎት ጥዕና ይኸውን። በዚ ድማ ከም ኦክሲጅንን መካኒካዊ መተንፈስን ዝመሰሉ መሳርሒታትን ካልኦት ሕክምናዊ ሓገዛትን ስለዝውሕዱ፡ ብዙሓት ብሕክምና ክድሕኑ ዝኽእሉ ዝነበሩ ክሞቱ ይኽእሉ። ኣብ ከምዚ ዓይነት ኵነታት ሓሚምካ (ሓበሬታት ናይቲ ሕማም ኣርኢኻ) ናይ ሙማት ዕድል ካብ’ቲ ዝተጠቕሰ  ኣስታት 1 ሚእታዊት፡ ናብ ኣስታት 4 ሚእታዊት ክድይብ ይኽእል።

እንተደኣ እቲ ህዝቢ ብውልቅን ብሓባርን ነቲ ዝተዘርዘረ ኣጋባባት መከላኸሊ ዝፈልጥን ብግቡእ ዝትግብርን ኮይኑን፡ ንመምርሒታት ሚኒስትሪ ጥዕናን መንግስትን ዝከታተልን ዘትግብርን ኮይኑ ግን፡ ቁጽሪ ብድምር ዝሓሙ ሕሙማት ጥራይ ዘይኮነ፡ ዋላ ብድምሩ ሓደ ዓይነት ቍጽሪ እንተዝኸውን’ውን፡ ኣብ ሓደ እዋን ዝህልዉ ቍጽሪ ሕሙማት ኣዝዩ ይንኪ።  ዋላ እቲ ሓደ ዓይነት ቍጽሪ ኣብ ነዊሕ እዋን ይዝርጋሕ፡ ብተክኒካዊ ኣገላልጻ እቲ ኣብ ስእሊ 12 ቀሪቡ ዘሎ ግራፍ ኣብ ክንዲ ከምቲ ደሚቝ ዝረአ ዘሎ ወገን ግራፍ ንላዕሊ ዘንቃዕርር፡ ከምቲ ህስስ ኢሉ ዝረአ ዘሎ ወገን፡ ኣብ ታሕቲ ይዝርጋሕ ወይ ይጸፍሕ። ስለ’ዚ ኣብ ዝኾነ እዋን ቍጽሪ ሕሙማት ልዕሊ’ቲ ዓቕሚ ኣግልግሎት ጥዕና ኣይከይድን።  እቶም ብዘይ ሓገዝ ሕክምና ክሞቱ ዝኽእሉ ዝነበሩ ድማ ይድሕኑ።በዚ ድማ ቍጽሪ ዝሞቱ ይንኪ።

 

ሕቶ፥ ብዕድመ ዝደፍኡን ሕዱር ሕማም ዘለዎምን ሰባት፡ እቲ ሕማም ዝያዳ ክብርትዖም ከምዝኽል ክግለጽ ጸኒሑ ኣሎ። እዞም ብዕድመ ዝደፍኡን ሕዱር ሕማም ዘለዎምን ሰባት፡ ክትግበሩዎ ዝግባእ እንታይ ፍሉይ ጥንቃቐታት ኣሎ?

ዶ/ር ምስማይ፥ ብዕድመ ዝደፍኡን ሕዱር ሕማም ዘለዎምን ሰባት ክትግብሩዎ ዘለዎም ጥንቃቐ ፍሉይ ኣይኮነን። ነቲ ሕማም ተኣፋፍነቶም ፈሊጦም፡ ነቲ ኩሉ ሰብ ክትግብሮ ዝግባእ ጥንቃቐታት፡ ብዝያዳ ዕቱብነት ምትግባሮም ግን ከረጋግጹ ይግባእ። እቲ ክትግብሩዎ ዝግባእ ጥንቃቐታት ነዞም ዝስዕቡ የጠቓልል።

  • ኣብ ገዛ ካብ ዝመጹ በጻሕቲ 2 ሚትሮ ርሒቕካ፡ ብዘይ ምጭብባጥ ኢድን ምስዕዓምን ሰላምታ ምልውዋጥ።
  • በጻሕትን ምስኻ ዝቕመጡን ኢዶም ክሕጸቡ፡ ወይ ብኣልኮል/ ኣልኮል ዘለዎ መንጽሂ ኣእዳዎም ክደርዙ ምሕታት።
  • ምድሪቤታት ገዛኻ ብፍላይ ድማ ሰባት ብኢዶም ዝሕዙዎ ወይ ዝትንክፉዎ ነገራት ምጽራይ።
  • እንተደኣ ኣባል ስድራቤትካ ሓሚሙ፡ ብፍላይ ድማ እቲ ሕማም፡ ሕማም ኮሮና ቫይረስ-19 ዝመስል እንተኾይኑ፡ ብሓባር ትጥቀሙሉ ቦታን ነገራትን ምድራት።
  • ካብ ገዛ ዘይምውጻእ፡ ካብ ገዛኻ ምስትወጽእ ድማ፡ ነዞም ዝተጠቕሱ ኣብ ገዛኻ ትገብሮም ጥንቃቐታት ኣብ ደገ’ውን ምቕጻል።
  • እንተደኣ ሓበሬታት ሕማም ቫይረስ ኮሮና 19 ኣማዕቢልካ፡ ቀልጢፍካ ሓገዝ ሕክምና ንምንዳይ፡ 111111፡ 113388 ወይ 118 ምድዋል።
  • ብሚኒስትሪ ጥዕና ንዝወሃቡ ሓበሬታት ምክትታልን ምትግባርን።

የቐንየልና ዶክተር ምስማይ ገብረሂወት። ንዝሃብካና ሓበሬታ ኣዚና ነመስግን። ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ተወሳኺ ሓበሬታ ክትህበና ምዃንካ ንትስፎ።

ክፍሊ ዜናን ባህልን ሃማመተኤ

10 ሚያዝያ 2020

101 total views, 1 views today

(Visited 7 times, 1 visits today)

Eri-Youth

The owner of this website is the Eritrean union of youth and students.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *