ዝተፈብረኸ ዜና(fake news)

ዓለምና ኣብዚ እዋንዚ ብዝተፈላለዩ ዓበይቲ ጸገማት ትሕቆን ኣላ። ሓድሕዳዊ ኩናት፡ ግብረሽብራዊ ምንቅስቓስ፡ ሳይበርያዊ(ናይ መርበብ) መጥቃዕቲ፡ ሃይማኖታዊ ጥሩፍነት፡ ሕሉፍ ኣተሓሳስባታትን ካልኦትን እቶም ንዓለምና ሰላም ስኢና ከም ትሕመስ ዝገብሩዋ ዘለዉ ዓበይቲ እዋናውያን ዛዕባታት እዮም። ነዞም ልዒሎም ተጠቒሶም ዘለዉ ዓበይቲ ጸገማት ነዳዲ ኮይኑ ዘጋድዶ ኣምር ድማ እዚ ዝተፈብረኸ ዜና ዝበሃል ትምዩን ወይ ዝንቡዕ ዝኾነ ሓበሬታ ናብ ሕብረተሰብ ምፍናው እዩ። ንምዃኑ ዝተፈብረኸ ዜና እንታይ ማለት እዩ፧

ዝተፈብረኸ ዜና ክንብል ከለና ንዝተፈላለዩ ዕላማታት ዝተዳለወ ውጹእ ሓሶት፡ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ሓበሬታ፡ ኣንፈት ዘስሕት ሓበሬታ ወይ`ውን ናብ ሓደ ወገን ዝዛዘወ ሓበሬታ እንተ ኮይኑ፡ ምስ ዝተፈብረኸ ዜና ክንሓስቦ ይከኣል እዩ። ዝተፈብረኸ ዜና(fake news)፡ ኣብዚ እዋን`ዚ ዝተፈላለያ ማዕከናት ዜና ዕላመአን ንምውቃዕ ዝጥቀማሉ ዘለዋ ዝዓበየ ሜላ እዩ። ዕላማታት ማዕከናት ዜና፡ ዓበይቲ ትካላት ኮነ ውልቀሰባት ካብ ናብ ክፈላለ ይኽእል እዩ። ብሓፈሻ ክትርእዮ ከለኻ ተመሳሳሊ እዩ። ንፖለቲካዊ ረብሓ(ብዝሒ ሰዓብቲ ንምርካብ)፡ ምስሊ ናይ ሓደ ሕብረተሰብ ወይ`ውን ውልቀሰብ ንምድዋን፡ ንንግዳዊ ረብሓን ካልኦትን ድማ ከም ዕላማታት ናይቶም ዝምስርሑ ዝተፈብረኹ ዜናታት ክንሓስቦም ይከኣል እዩ።

ዝተፈብረኹ ዜናታት ምስናዕን ንዝተፈላለዩ ረብሓታት ምጥቃምን ካብ ግዜ ምትእትታው ስልጣኔታት ናይ ደቂ ሰባት ዝነበረ ነዊሕ ግዜ ዘለዎ ክልሰ ሓሳብ እዩ። ኣብቲ ግዜ`ቲ ድማ ነገስታት ፖለቲካዊ ዕላማታቶም ክብሊ ብተደጋጋሚ ከዘውትርዎ ይረኣዩ ነይሮም። ድሓር ምስ ምምጻእ ናይ ሕትመት ድማ ዝያዳ ክዓቢ ተራእዩ። ብፍላይ ኣብ 18ን 19ን ክፍለ ዘመን ዝያዳ ገኒኑ ተራእዩ ነይሩ። ከም ኣብነት ኣብ 1835 ዘጋጠመ ክስተት ክንወስድ ይከኣል እዩ። ኣብቲ እዋን`ቲ ህብብቲ ጋዜጣ ዝነበረት ናይ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ኣብ ተኸታታሊ ሕታማታ ሓደ ፍሉይ ዛዕባ ኣቕሪባ ነይራ። ንሓደ እንግሊዛዊ ተመራማሪ ስነ-ጠፈር ምርኩስ ብምግባር ኣብ ወርሒ ዝነፍሩ ሰባት ኣለዉ ዝብል ዜና ትፍኑ ነይራ። ንእለት ድማ ብዝሒ ሕትመት ናይታ ጋዜጣ ቅልጡፍ ዕቤት ከርኢ ክኢሉ እዩ። ኣብ ሓጺር ግዜ ድማ ካብ 8ሽሕ ሕትመት ብሓንሳብ ናብ 19ሽሕ ሕትመት ደይቡ።

እዚ ዝተፈብረኸ ዜና ቀንዲ ዕላምኡ ብዝሒ ሰዓብቲ ብምፍጣር ህጡር እቶት ብምርካብ ንግዳዊ ረብሓታታ ንምሕላው እዩ። ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ኣብነታት ኣዝዮም ብዙሓት እዮም። እቲ ዕላማ ድማ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ከምኡ`ውን ካብ ትካል ናብ ትካል ዝተፈላለየ እዩ። ክሳብ እዚ ቀረባ እዋን ማለት ክሳብ ምምጻእ ዘመነ ኢንተርነት ድማ እቲ ብዝሒ በብቕሩብ እና ወሰኸ ክመጽእ ጸኒሑ እዩ። ሕጂ ምስ ምምጻእ ኣገልግሎት ኢንተርነት ግና እቲ ክስተት ናይ ምስናዕ ዝተፈብረኹ ዜናታት ግና ብኣርባዕተ ዕጽፊ ወሲኹ ይርከብ።

ከም ኣብነት ንፕረዚደንታዊ ምርጫ ኣሜሪካ ክንወስድ ይከኣል እዩ። እዚ ልዑል ጽልዋ ናይ ማሕበራውያን መራኸቢታት ዝተራእየሉ ፕረዚደንታዊ ምርጫ፡ ፕረዚደንት ዶናልድ ትራምፕ ብሓገዝ እናተሰንዑ ዝብተኑ ዝነበሩ ዝተፈብረኹ ዜናታት ከም ዝተዓወተ እዩ ብዙሓት ወገናት ዝጠቕሱ። ብመንገዲ `ትዊተር` ዝበሃል ሓደ ካብ ዓበይቲ ማሕበራዊ መራኸቢታት፡ ክንደይ ዝኣክል ጽልዋታት ከም ዝተፈጥሩ ንምፍላጥ ተባሂሉ ካብ ቅድሚ 5 ወርሒ ናይታ ምርጫ ዝተኻየደላ መዓልቲ መጽናዕቲ ተኻይዱ ነይሩ። እቲ መጽናዕቲ ካብቶም 11 ሚልዮን ተጠቀምቲ እዚ መርበብ እዚ እቶም 10% ምሉእ ብምሉእ ዝተፈብረኸ ሓበሬታ ክረክቡ ከለዉ፡ እቶም 15% ድማ ዝንቡዕ ሓበሬታ ይረኽቡ ከም ዝነበሩ እቲ ጸብጻብ ሓቢሩ።

እቲ ዝጥቀምሉ ሜላን ጥበብን ኣዝዩ ዘገርም እዩ። ኣንጸባራቒ ስእልታትን ኣርእስታትን ብምጥቃም፡ ብስም ህቡባት ሰባት እናተጠቀሙን ካልእ ሜላታት እና ኣምጽኡን ድማ ኣብ ኣእምሮ ሰባት ብቐሊል ቦታ ክረኽቡ ይኽእሉ። ብሰይ ንሱ`ውን ነቶም ሰናዕቲ ናይ ዚ ዝተፈብረኸ ዜና እቲ ቴክኖሎጂካዊ ትሕተ ቅርጺ ካብቲ ኣዝዩ ዝሕግዞም ባእታ እዩ ኮይኑ ዘሎ። ብፍላይ እቶም ዓበይቲ ማሕበራውያን መራኸቢታት(social medias) ሓበሬታ ብቕልጡፍ ናብ ብዙሕ ሰብ ኣብ ሓደ ግዜ ከተብጽሕ ከም እትኽእል ኮይኖም ተሰሪሆም ስለ ዘለዉ፡ ነቶም ከምዚ ዓይነት ዕላማታት ዘለዎም ሰባት ዝያዳ ምቹኣት ባይታታት እዮም።

ከም ኣብነት ነቲ ኣብ ወርሒ ሓምሊ 2018፡ ኣብ `ራይንባዳ` ዝበሃል ከተማ ናይ ህንዲ ዘጋጠመ ክስተት ክንወስድ ንኽእል ኢና። ብቕንያቱ ኣብ `whatsup` ዝበሃል ማሕበራዊ መራኸቢ፡ ኣብቲ ከባቢ ቆልዓ ዝሰርቁ ሸፋቱ ይረኣዩ ከም ዘለዉ ብተደጋጋምን ብሰፊሕን ክዝርጋሕ ቀንዩ እዩ። ኣብዛ ዝተጠቕሰት ዕለት 5 ሰባት ካብ ካልእ ከባቢ ናብቲ ቦታ ዕዳጋ ክገብሩ መጹ። ቅድሚ ናብ ውሽጢ ከተማ ምእታዎም ድማ ኣብ ሓንቲ ገረብ ኣጽሊሎም ኣዕሪፎም ከለዎ፡ ሓንቲ ሽኮሪና ቆልዓ ክትሓልፍ ይርእዩዋ። ካብቲ ዝቋደስዎ ዝነበሩ መግቢ ንኽህቡዋ ድማ ጸውዕዋ። ነዚ ዝተዓዘቡ ደቂ`ቲ ከባቢ `ነታ ቆልዓ ሰረቕዋ` ብምባል ክማዓትዎም ጀመሩ። በዚ ዝተጀመረ ስምዒታዊ ስጉምቲ ድማ ናይቶም 5 ሰባት ሞት ከም ዘጋጥም ኮነ። ድሓር ጸብጻባት ፖሊስ ከም ዝሕብሮ፡ እዚ ከቢድ ሓደጋ ብሰንኪ እቲ ኣብ ዋትስኣብ ዝተዘርግሐ ዝተፈብረኸ ዜና ምዃኑ ክፍለጥ ተዃኢሉ እዩ።

ከም ተወሳኺ፡ ሰባት ብባህሪና ነቲ ክንሰምዖ እንደሊ ማለት ነቲ ምስ ኣተሓሳስባናን ድሌታትናን ክሰማማዕ ዝኽእል ኣተሓሳስባታትን ፍጻሜታትን ዝያዳ ዝተቓላዕናን ብቐሊሉ እንድግፍን ኢና። እቶም ዝተፈብረኸ ዜና ዘዳልዉ ሰባት ነዚ ዓይነት ተፈጥራኣዊ ባህሪ ብቐጻሊ ክምዝምዝዎ እዮም ዝፍትኑ።

ብሓፈሻ ክትርእዮ ከለኻ ብዙሓት ዓይነታት ዝተፈብረኹ ዜናታት እኳ እንተለዉ፡ ካብዚኦ እቶም ኣዝዮም ፍሉጣትን ግኑናትን ዝኾኑ ዓይነታት ዝተፈብረኸ ዜና(fake news) እዞም ዝስዕቡ እዮም።

  1. መተሃራረፊ ሞልጎም(click bait)፦ መተሃራረፊ ስእልታት ወይ`ውን ኣርእስታት ብምጥቃም ተደፋፊእካ ከም እትጥውቅ እዮም ዝገብሩኻ። ከም ኣብነት ናይ ሓንቲ ፍልጥትን ጽብቕትን ሞደሊስት ስእሊ ብምጥቃም ከም እትንእስ ዝገብሩኻ ሰለስተ ኣገደስቲ ነጥብታት ብምባል ንዝያዳ ሓበሬታ ኣብዚ ጠውቕ ብምባል ከይተረደኣካ ናብቲ ዝደልይዎ መርበብ ከም እትኸይድ ይገብሩኻ።
  2. ፕሮፖጋንዳ(propoganda)፦ ንሰባት ዝተፈልየ ወይ ዝንቡዕ ሓበሬታ ብምሃብ፡ ናብቲ ንሳቶም ዝደልይዎ ኣንፈት ከብልዎም ከለዉ ፕሮፖጋንዳ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ከም ኣብነት ኣብ 2016 ፕረዚደንታዊ ምርጫ ዘጋጠመ ክስተት ክንወስድ ይከኣል እዩ። ኣብቲ ግዜ`ቲ ካብቶም ህቡባት ዜናታት ዝነበሩ ናይ ቫቲካን ሓላፊ ፖፕ ፍራንሲስ ንዶናልድ ትራምፕ ደጊፉ ዝብል ነይሩ።
  3. ናይ ጭርቃን ዜና(parady)፦ እዞም ዜናታት እዚኣቶም ዕላምኦም ንምዝንጋዕ ጥራይ ዝዓለሙ ኮይኖም፡ ብዝተፈላለዩ ህቡባት ሰባትን ግኑናት ንጥፈታትን ብምጥቃም ዝተሰዐ ሓሶታት ብምስራሕ ሰባት ከዘናግዑ ይፍትኑ።
  4. ዘይርጡብ ጸብጻብ(sloppy journalism)፦ እዚ ዓይነት ዝተፈብረኸ ሓበሬታ ብሰንኪ ዘይርጡብ ወይ ወዛል ዘብጻብ ናይ ጋዘጠኛታት ዝፍጠር ምድንጋር ናይ ሓበሬታ እዩ።
  5. ዘጋግዩ ኣርእስታት ምጥቃም(misleading heading)፦ እዚ ብዝሒ በጻሕቲ ንምርካብ ዝግበር ሜላ ናይ ዝተፈብረኸ ሓበሬታ እዩ። ኣብዚ ክፋል እዚ ብዙሓት ሰዓብቲ ንምርካብ ኣርእስትን ትሕዝቶን ተፈላለዩ ከሎ ናብ ተኸታተልቲ ክዝርግሕዎ ከለዉ እዩ። ትሕዝቶ ካልእ ከሎ፡ ሰዓብቲ ንምርካብ ግና መሳጢ ብዝኾነ ኣርእስቲ ብምጥቃም፡ ንተዓዘብቲ ዘጋግይሉ ሜላ እዩ።
  6. ዝዛዘወ ሓበሬታ(baised)፦ ኣብዚ ክፋል እዚ ድማ ሓደ ሓበሬታ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ሓበሬታ እኳ እንተዘይኮነ፡ ኣብ ትሕዝትኡን ኣቀራርብኡን ግና ንዕላማታት ናይቲ ማዕከን ዜናን መወልቶምን ከም ዝደፋፍእ ገይሩ ክስራሕ ከሎ ማለት እዩ። ከም ኣብነት ኣብ ሓደ ቦታ 10 ዝሞቱሉ መጥቃዕቲ እንተ ድኣ ተፈጺሙ፡ ብዝሒ ዝመቱ፡ ኣበይ ከም ዝተፈጸመን ብመን ከም ዝተፈጸመን ኣይሕስዉን እዮም። ኣብቲ ኩናታት ኣፈጻጽማን ኣብቲ ኣጋጣሚ ዝተፈጥሩ ስምዒታትን ግና ብመንጽር ዕላማታት ናይቲ ማዕከን ዜና እዩ ዝዳሎ።

ዝተፈብረኸ ዜና ኣብ መላእ ዓለም ዘጋጥም ግኑን ሜላ እዩ። ሓይልታት ሓይሎምን ጽልዎኦምን ንምዕባይ ዝጥቀምሉ ዝዓበየ ጥበብ እዩ እንተ በልና`ውን ዝተጋገና ኣይመስለንን። እዚ ተርእዮ`ዚ ግና ኪኖ ጽልዋን ሓይልኻ ምርግጋጽን ሓሊፉ ዘይተኣደነ ጸገማት ይፈጥር ኣሎ። ኣብ ንዋትን ሰብን ድማ እልቢ ዘይብሎም ዕንወታት የጋጥሙ ኣለዉ። እዞም ዕንወታት እዚም ብብዙሕ መለኪዒታት ክዕቀኑ ይከኣሉ እዮም። ካብ ኣብ ሕብረተሰብ ዝፈጥርዎ ዘይርጉእነት ክሳብ ኣብ ውልቀሰብ ከምጽእዎ ዝኽእሉ ናይ ግዜን ኣእምሮን ብኽነት ክንጠቅስ ይከኣል እዩ።

እሞ`ኸ ድኣ እዚ ዝተፈብረኸ ዜና(fake news) ንብሎ ዘለና ክሳብ ክንድዚ ኣብ ህይወትናን ማዕልታዊ ናብራናን ዝኣትወና ክሳብ ዝኾነ እንታይ ኢና ክንገብር ዘለና። ብፍላይ ኣብዚ ሕጂ እዋን ምስ ምምጻእ ኣገልግሎት ኢንተርነትን ምትእትታው ማሕበራዊ መራኸቢታትን እቲ ጽልዋን ሳዕቤናትን ዝያዳ ካልእ እዋን ዛይዱ ዘሎ። ነዚ ንምግታእ ድማ ዝያዳ ካልእ እዋን ስጉምቲ ምውሳድ ይግባእ። እዞም ስዝዕቡ ነጥብታት ድማ ንምክልኻሉ ዝሕግዙ ነጥብታት እዮም።

ቀሪብካ ተዓዘብ፦ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣዝዮም ዘደናግሩ ሓበሬታታት ብብዝሒ ዝዝርግሑሉ እዋን ስለ ዝኾነ፡ ቅድሚ እቲ ትሕዝቶ ምርኣይካ ምንጪ ናይቲ ጽሑፍ፡ ብመን ከም ዝተጻሕፈ ከምኡ`ውን ተቐባልነት ናይቲ ጸሓፊ ክትሓትትን ክትፈልጥን ኣለካ። ከምዚ ምግባርካ ድማ ካብ ዘይተደልዩ ሓበሬታት ክትድሕን ትኽእል ኢኻ።

ትሕዝቶ ብትኹረት ኣንብብ፦ ብዙሓት ዝተፈረኹ ዜናታት ኣርእስቲ ብምጽባቕ እዮም ዝጅምርዎ። ስለዚ ግዳይ ናይ ጽቡቕን ኣብለጭላጭን ኣርእስቲ ከይትኸውን ንምሉእ ትሕስቶ ናይቲ ጽሑፍ ተገዲስካ ኣንብብ።

ካልኦት ምንጭታት ፈትሽ፦ እቲ ዝወሃበካ ዘሎ ሓበሬታ ጌጋ ሓበሬታ ከይከውን፡ ብዛዕባ እቲ ተላዒሉ ዘሎ ጉዳይ ካልኦት ማዕከናት ዜና እንታይ ይብላ ምፍታሽ ኣገዳሲ እዩ። ብፍላይ ካብ ተጻራሪ ትሕስቶታት ዘቕርባ ማዕከናት ዜና ብምቱካር እንተፈቲሽካ፡ ካብ ጽልዋታት ኣደናገርቲ ሓበሬታታት ክትድሕን ትኽእል ኢኻ።

ነቲ ጽሑፍ ብመንጽር ዕለት ጠምቶ፦ እቲ ጽሑፍ ኣበየናይ ዕለትን ሰዓትን እዩ ዝዝርጋሕ ዘሎ፧ ምስቲ ዝፍንዎ ዘሎ ሓበሬታ`ኸ እቲ ዕለት ይቃዶ ድዩ፧ ዝብሉ ሕቶታት ምሕታትን መልስታት ድማ ክትረኽበሎም ምፍታንን ካብቶም ወሰንቲ ካብ ጌጋ ዘድሕኑ ሕቶታት እዮም።

እቲ ጽሑፍ ንዋዛ ዝተጻሕፈ ከይከውን ፈትሽ፦ ኣዝየን ብዙሓት ንዋዛ ኢለን ጥራይ ዝተፈብረኸ ሓበሬታ ዝዝርሓ መርበብ ሓበሬታት ኣዝየን ብዙሓት እየን። ካብዚ ከምዚ ዓይነት መፈንጠራ ከይትኣቱ ድማ ብዕቱብ ክትፍትሽ ኣለካ። እተን ከምዚ ዓይነት ዝተፈብረኸ ሓበሬታ ዘዳልዋ ናይ መርበብ ሓበሬታት ኣዝየን ብዙሓትን ፍሉጣትን ስለ ዝኾና ካብአን ክመጽእ ዝኽእል ሓበሬታ ብዓይኒ ጥርጠራ ምጥማት ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

ንክኢላታት ናይቲ ዓውዲ ተወከስ፦ እቲ ዝበለጸ መፍትሒ ድማ ንኽኢላታት ናይቲ ዝረኸብካዮ ሓበሬታ ብዛዕባ ሓቅነቱ ኣመልኪትካ ክትወከስ ከለኻ እዩ። ምኽንያቱ እቲ ጭቡጥ ሓቂ ብቐሊሉ ካብዞም ሰባት ክትረኽቦ ስለ ትኽእል።

ሚካኤል በርሀ(ወዲ በርሀ)

51 total views, 2 views today

(Visited 9 times, 1 visits today)

Eri-Youth

The owner of this website is the Eritrean union of youth and students.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *