“ምህዞን ስንዓን መሰረት ኩልንትናዊ ዕቤት!!”

ኣደራሽ ዳዕሮ ብሓሙስ ዕለት 03/10/2019 ምሸት፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ታሪኹ ዘአንገዶም ኣገደስቲ መደባት ሓባራዊ ዘተ ኣካይዱ ኣምስዩ። እቲ ኣብ ኣዝዩ እዋናውን ኣገዳስን ዛዕባ ዘተኮረ ሓባራዊ ዘተ፡ ብዙሓት ኣብ ዓውዲ ምህዞን ስነዓን ዝግደሱ ሰባት ነጻ ኮይኖም ዝተዘራረብሉ ኣጋጣሚ ኮይኑ ተሰኒዱ ሓሊፉ።

እቲ “ምህዞን ስነዓን፡ ብመንጽር ውልቃዊ ብቕዓት” ኣብ ትሕቲ ዝብል ኣርእስቲ ኣተኩሩ ዝተኻየደ ሓባራዊ ዘተ፡ ብኢንጅነራት ሚካኤል ኣዳምን ሻም መስፍንን ከምኡ`ውን መራሒ መደብ ኢንጅ.ሚካኤል በርሀ እናተመርሐ እዩ ምዉቕ ምሸት ኣምስዩ። ብመጀምርያ መድረኽ ተረኪቡ፡ ሓፈሻዊ ስእሊ ክህብ ናብ መድረኽ ዝደየበ ምሩቕ ናይ ዓውደ ትምህርቲ መካኒካዊ ምህንድስና ዝኾነ ሚካኤል ኣዳም እዩ ነይሩ። ሚካኤል ኣዳም ኣብ መእተዊ ብዛዕባ ዓለምና ኣብ ምህዞን ስንዓን ዝነበራ ደረጃን ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ በጺሓቶ ዘላን ብዝተፈላለዩ ስእልታት ኣሰንዩ ድሕሪ ምቕራብ፡ ናብቶም መሰረታውያን መግለጺታት ኣብ ምህዞን ስንዓን ዘለዉ ኣምራት እዩ ኣምሪሑ።

ሚካኤል ኣዳም ‘እቲ ሓቀኛ ፍልጠት፡ ንነገራት ብቕኑዕ ስሞም ኣብ ምጽዋዕ እዩ ዝርከብ።’ ብምባል ሰባት መጀምረያ ናይቲ ዝደልይዎ ዘለዉ ነገር ቅድም ቀዳድም ቅኑዕ መግለጺኡ ክፈልጡ ኣለዎም ብምባል ድሕሪ ምዝኽኻር፡ ናብቶም መሰረታውያን ኣምራት ዝበሎም ሓረጋት ምህዞን ስንዓን እዩ ሰጊሩ። ብመሰረት መግለጺ ሚካኤል ኣዳም

ምህዞ(invention)፦ ማለት ሓድሽ ነገር ክትፈጥር ከለኻ ማለት እዩ። እቲ ሓድሽ ዝፍጠር ነገር ሓሳብ፡ ኣገባብ ክኸውን`ውን    ይኽእል እዩ።

ምሕየሻ(innovation)፦ ንዝተሰርሐ ነገር ወይ ዝተፈጥረ ነገር ብዝተፈላለየ መልክዑ ምምሕያሽ ማለት እዩ።

ርኽበት(discovery):- ንዘሎ ነገር ክትረኽቦ ከለኻ ርኽበት ይበሃል። ንኣብነት ሕጊ ስሕበት ርኽበት እዩ።

ቀጺሉ ሚካኤል ኣዳም ተራ ምህዞን ስንዓን ኣብ ቁጠባዊ ዕቤት ሓንቲ ሃገርን ውልቀ ሰብን ኣተኩሩ እዩ ተዛሪቡ። ምህዞን ስንዓን መሰረት ኩሎም ምዕባሌታት ምዃኑ ድሕሪ ምግላጽ፡ እዘን ሕጂ ኣብ ላዕለዋይ ደረጃ ናይ ምዕባለ ንርእየን ዘለና ሃገራት ምዕባለአን ውጺኢት ምህዞን ስንዓን ምዃኑ`ዩ ገሊጹ።

ነዚ ዘምጸኦ ክልሰ ሓሳብ በቶም ቀጺሉ ዘቕረቦም ነጥብታት እዩ ዝያዳ ኣጉልሒዎ። ብመሰረት ኣብ ምህዞን ስንዓን ዝተገብሩ እዋናዊ መጽናዕቲ እዞም ዝስዕቡ ሓቅታት ተገሊጾም ኣለዉ። ኣብ 2050 ዓመተ ምህረት፡ ብሰንኪ ምሕየሻ ጥራይ ዓለማዊ ቁጠባዊ ደረጃ ብልዕሊ ክልተ ዕጽፊ ክውስኽ እዩ። እዚ ጥራይ ዘይኮነ ብመሰረት መጽናዕቲ ‘World Economic Forum’ ኣብ 2022 ጥራይ ልዕሊ 133 ሚልዮን ሓደሽቲ ናይ ስራሕ ዕድላት ክፍጠሩ እዮም።

“እዚ ሓቂ እዚ ዝያዳ ዝኾነ እዋን፡ ተገዳስነትናን ኣተኩሮናን ኣብ ምህዞን ስንዓን ክዓቢ ከም ዘለዎ ዘዘኻኽር እዩ” ብምባል ኣብቲ ኣጋጣሚ፡ ኢንጅ.ሚካኤል ኣዳም ኣዘኻኺሩ። እዚን ካልእን ኣገደስቲ ነጥብታት ዝሓዘ መዘኻኸሪታት ብምሃብ ድማ መድረኽ ንኢንጅ.ሻም መስፍን ገደፈሉ።

ምሩቕ ዓውደ ትምህርቲ ኮምፕዩተር ምህንድስና ዝኾነ ኢንጅ.ሻም መስፍን ብግዲኡ፡ ኣገዳሲ ኣርእስታት ብምሓዝ እዩ ኣብ ቅድሚ ተዓዘብቲ ቀሪቡ። ኣገዳስነት ውልቃዊ ባህሪን ውልቃዊ ብቕዓትን መሃዝትን ሰናዕትን ኣብ ዕቤት ሃገራዊ ደረጃ ምህዞን ስንዓን ብዝብል ኣርእስቲ ድማ ምስ ተዓዘብቲ ዕላል ጀመረ። ኢንጅ.ሻም ኣብ መደርኡ “ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ይኹን ኩነት፡ ውልቃዊ ብቕዓት መሃዛይ እንተ ድኣ ዓብዩ (ብኹሉ መለክዒታት ማለት እዩ)፡ ዕቤት ምህዞን ስንዓን ሃገርና ክዓቢ ዝእግሞ የለን።” ኢሉ ድሕሪ ምግላጽ፡ “እቶም ካልኦት ኩሉ ዓይነት ጸገማት ካለኣያዊ እዮም።” ብምባል ንዘምጸኦ ሓሳብ ደምዳሚ ርኢቶ ሂብሉ።

ቀጺሉ ኢንጅ.ሻም መስፍን ገለ ካብቶም ናይ ብዙሓት ዕዉታት መሃዝትን ሰናዕትን ተመሳሳሊ ባህርያት እዩ ገሊጹ። ሻም ኣብ መግለጺኡ እዞም ሸውዓተ ዓበይቲ ውልቃውያን ባህርያት፡ ኣብ ምህዞን ስንዓን ኣዝየን ኣገደስትን ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ኩነት ድማ ናብ ዓወት ዘብጻሓኻን ምዃነን ብኣብነት ኣሰንዩ እዩ ክገልጸን ፈቲኑ። ትብዓት፡ን ቕሓት፡ ህንጡይነት፡ ብዙሕ ዓውድታት ምፍላጥ፡ ኣብቲ ዓውዲ ዘይተኣደነ ጻዕሪ ምፍሳስን ካልኦትን እቶም ኣገደስቲ ባህርያት ናይ ዕዉታት መሃዝትን ሰናዕትን ምዃኖም ገሊጹ።

ቀጺሉ ኢንጅ.ሻም ነቶም ኣብቲ ኣዳራሽ ዝነበሩ ብዙሓት መሃዝትን ኣብ ምህዞ ዝግደሱ ዓበይቲ ሰባትን ሓንቲ ሕቶ እዩ ሓቲቱ። “እዞም ኣብ ታሪኽና ዝተራእዩ ዓበይትን ዕዉታትን መሃዝቲ ዓለምና እንታይ ስለ ዝገብሩ እዮም ዕዉታት ክኾኑ ዝኸኣሉ፧ ወይ ነዚ ክገልጾ ዝጸናሕኩ ውልቃዊ ባህርያት ብኸመይ እዮም ኣማዕቢሎሞ፧” ብምባል እዩ ሕቶ ደርብዩ። ግዜ ንምቁጣብ ብምባል ድማ ነቲ ባዕሉ ዝሓተቶ ሕቶ ክምልስ ተራእዩ። “ኩሎም እዞም ዕዉታት ዝበልናዮም መሃዝቲ ገለ ተመሳሳሊ ልምዲ ነይርዎም። ኩሎም ንፉዓት ኣንበብቲ እዮም። ሓያል ናይ ምስራሕ መንፈስ ዝወነኑ እዮም” ብምባል ንተዓዘብቲ ዝያዳ መብርሂ ሂቡ።

ኣብ መወዳእታ ኢንጅ.ሻም መስፍን ሓደ ምህዞ ናብ መወዳእታ መልክዑ ንኽበጽሕ፡ እንታይ ዓይነት ደረጃታት ከም ዝሓልፍን ክንደይ ኣካላት ከም ዝሳተፍዎን ኣብታ ‘መስርሕ ምህዞ’ ኢሉ ዝሰመያ ንኡስ ኣርእስቲ ገሊጹ። በዚ ድማ ዝተዋህቦ ግዜ ስለዝኣኸለ መደረኽ ንመራሒ መድረኽ ኢንጅ.ሚካኤል በርሀ ኣረከቦ።

መራሒ መደብ፡ እቲ ዝዓበየን ዝሰፈሐን ግዜ ንምብህሃል ዝተሓዝአ ምዃኑ ድሕሪ ምሕባር፡ ተዓዘብቲ ብነጻ ኣብቲ ተላዒሉ ዘሎ ኣርእስቲ ብምቱካር ዘለዎም ርኢቶታትን ሕቶታትን ከይተሰከፉ ከካፍሉ ዓዲሙ። ነዚ ዕድመ`ዚ ብምቕባል ድማ ካብቶም ኣብ ቅድሚት ኮይኖም ብጽሞና ክከታተሉ ዝወዓሉ ዓበይቲ ሰባት ሓሳቡ ክካፍል ጀመረ። መምህር ጎይትኦም ኣብ ርኢትኡ “ምብህሃል መፍትሒ ኩሎም ጸገማት እዮም። እዚ ምብህሃል ድማ ካብቶም ሓደ ሱጉሚ ናብቲ ዝሕሰብ ዘሎ ዕቤት ከብጽሕ ዝኽእል ምዃኑ ይኣምን። ግና ከምዚ ዓይነት ምብህሃል ብዝሰፈሐ ምልክዑን ብዝዓበየ ደረጃን ክተሓዝ እንተዝከኣል ዝያዳ ውጽኢት ምተረኽቦ። መንእሰያት ድማ ውሽጦም ክፍትሹ ምኸኣሉ። ነዚ ተበግሶ ወሲዱ ክዉን ዝገበረ ሃማመተኤ ግና ከመስግኑ ይደሊ።” ብምባል ዝነበሮ ርኢቶን ኣባታ ምሸት ዝቐረበት ሓባራዊ ዘተ ዝነበሮ ኣድናቖትን ገሊጹ።

ቀጺሉ ሕቶታቱ ናብቶም ኣዛተይትን ተዓዘብትን ዘቕረበ ገብረዮናስ ዝበሃል ተሳተታፊ ናይቲ ሃባራዊ ዘተ እዩ ነይሩ። ገብረዮናስ ኣብ ሕቶታቱ “ኣገዳስነት ትምህርቲ ንመሃዝትን ሰናዕትን ከመይ ትርእይዎ፧ ማለት መብዛሕትኦም ዓበይቲ መሃዝትን ሰናዕትን ዓለምና ኣብ ኣካድያማዊ ትምህርቲ ብዙሕ ንፉዓት ከም ዘይነበሩ እዩ ታሪኽ ዝሕብረና። ነዚ ከመይ ትርእይዎ፧” ብምባል ሕትኡ ኣካፊሉ ነቶም ካልኦት ተዛተይቲ መድረኽ ገደፈሎም።

ነዚ ዕድል እዚ ተጠቂሙ፡ ርኢትኡን ሕቶታቱን ከካፍል መድረኽ ዝተቐበለ መምህር ዳኒኤል ዝበሃል ተዛታዪ እዩ ነይሩ። መምህር ዳኒኤል ኣብዚ ዓውዲ`ዚ ነዊሕ ዓመታት ዝመሃረን ዝዳነየን እዩ። መምህር ዳኒኤል ኣብ ርኢትኡ፡ እዚ ከምዚ ዓይነት ሓባራርዊ ዘተ ናብተን መሰረት ዕቤት ምህዞን ስነዓን ሃገርና ክኾና ዝኽእላ ቴክኒካዊ ቤት ትምህርትታትን ኮሌጃት ሃገርናን ክሰፍሕ ከም ዘለዎ ኣዘኻኺሩ። ቀጺሉ መምህር ዳኒኤል ብዛዕባ ኣእምሮኣዊ ዋንነት(intellectual property) ኣብ ኤርትራ ከመይ ምዃኑ መብርሂ ሓቲቱ።

ነዞም ልዕል ኢሎም ዝቐረቡ ሕቶታት ንምምላስ መድረኽ ዝተቐበለ ኢንጅ.ሻም ከምዚ ብምባል መልሲ ሂብሎም። “በታ ቀዳመይቲ ሕቶ ክጅምር። ሓቂ እዩ፡ ዳርጋ መብዛሕትኦም ኣብ መጀመርያ ኣብ ትምህርቲ ንፉዓት ኣይነበሩ። እዚ ማለት ግና ሕማቓት ስለዝኾኑ ኣይኮኑን። ምናልባት እቲ ዓይነት ትምህርቲ ንዕኦም ዘይበቅዕ ስለዝነበረ ክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብ መወዳእታ ግና ትምህርቲ መሰረት ኩሎም ምዕባሌታት ምዃኑ እዩ ታሪኾም ዝምስክረልና። እቲ ትምህርቲ ግድን ክላስ ኣቲኻ ጥራይ ኣይኮነን። ዋላ ብመንገድኻ ዝካየድ ጻዕርን ምህሮን ኣካል ናይ ፍልጠት ስለ ዝኾነ ትምህርቲ እዩ። ኩሎም ኣብ ምህዞን ስንዓን ዝተዓወቱ ሰባት ድማ ኣብቲ ዘተኩርሉ ዓይነት ዓውዲ ኣዝዮም ንፉዓትን ብዕምቆት ፍልጠት ንኸጥርዩ ለይትን መዓልትን ዝጽዕሩ ዝነበሩን ድማ እዮም። እዚ ድማ ትምህርቲ መሰረት ኩሎም ዕቤታት ምዃኑ እዩ ዝምስክረልና።” ብምባል ኣብ ትምህርቲ ዘለዎ ንጹር መትከል ኣብሪሁ።

ቀጺሉ ኢንጅ.ሻም ብዛዕባ ኣብ ኣእምሮኣዊ ዋንነት(patent) ኣሕጽር ኣቢሉ እዩ ርኢትኡ ኣካፊሉ። “ኣእምሮኣዊ ዋንነት ኣብዚ ሕጂ እዋን ነተን ምዕቡላት ሃገራት ዘርብሕ፡ ነተን ገና ኣብ ምምዕባል ዘለዋ ሃገራት ግና ዝሃሲ ክልሰ ሓሳብ ኮይኑ እዩ ዝስመዓኒ። ብርግጽ ኣእምሮኣዊ ዋንነት ንሓደ መሃዚ መሰሉ ብምሕላው ዝያዳ ከም ዝኸስብ ዝገብር ሕጊ እዩ። ንዓና ነተን ሕጂ ኣብ ምምዕባል እንርከብ ሃገራት ግና ኣገዳስነቱ ዝተሓተ እዩ። ምኽንያቱ እተን ኣብ ምዕባለ ላዕለዋይ ደረጃ በጺሐን ዘለዋ ሃገራት፡ ኩሉ ዓይነት ምህዞታተን ብመሰል ኣእምሮኣዊ ዋንነት ሓዚአነኦ ስለ ዘለዋ፡ እተን ኣብ ምምዕባል ዘለዋ ሃገራት ንኸማሕይሽኦን ክጥቀማሉን ከቢድ ብድሆ እዩ ዝገጥመን።” ብምባል ኣብዚ ዝተላዕለ ነጥቢ ርኢትኡ ኣካፊሉ።

ቀጺሉ መራሕ መደብ እዩ መድረኽ ተረኪቡ ዝነበሮ ሕቶታት ናብ ኣዛተይቲ ኣቕሪቡ። “ብዙሓት መሃዝትናን ሰናዕትናን ኪኖ ኣብ ሓንቲ ኣጋጣሚ ናይ ሃገራውያን ፈስቲቫላትና፡ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ኣይትርእዮምን። ብተደጋጋሚ ድማ ተተቐልቂሎም ይጠፍኡ። እዚ ስለምንታይ እዩ ዝኸውን፧” ብምባል ሕቶታቱ ናብ መድረኽ ኣውረደ። ኣብዛ ዝተላዕለት ነጥቢ ብዙሓት ተሳተፍቲ ናይቲ ሓባራዊ ዘተ እዮም ሓሳባቶም ከካፍሉ ተራእዮም። ገለ ካብቶም ተሳተፍቲ “እቲ ምኽንያት ኣዝዩ ብዙሕ`ኳ ክኸውን ዝኽእል እንተ ኾነ ካብቶም ኣዝዮም መሰረታውያን ጸገማት ኮይኖም ዝስምዑኒ ግና ኣብ ሃገርና ብርቱዕን ጸላውን ዝኾነ ልምድን ባህልን ናይዚ ዓውዲ`ዚ ዘይምህላዉ ኮይኑ እዩ ዝስመዓኒ።” ብምባል ዝነበሮ ርኢቶ ኣካፊሉ።

ኢንጅ.ሻም ኣብዛ ዝተላዕለት ነጥቢ ዝነበሮ ርኢቶ ብኸምዚ ኣገባብ ገሊጹ። “ኣብ ምህዞን ስነዓን ዘይተኣደኑ ጸገማት እዮም ዘለዉ። ነዞም ጸገማት ክንጽብጽብ መሬት ዝዓርበና እንተኾይኑ እንታይ ኢና ከነፍሪ። ማሕበር፡ ወፍሪ፡ ካልእ ዛዕባታት ንዝብሉ ነጥብታት ክንርእን ክንጥምትን እንተ ጀሚርና ነቲ ዘይንቆጻጸሮ ነገር ንጥምት ኣለና ማለት እዩ። እቲ ወሳንን ልዕሊ ኩሎም ነጥብታትን ክስራዕ ዘለዎ ውልቃዊ ብቕዓት እዩ። ንሕና ከም ውልቃውያን ሰባት ንነዊሕ ዝጥምት ራኢ ኣለና ድዩ፧ መሃዝቲ ኮይና ከነፍሪ ዓቕሚ ኣለና ድዩ፧ ክንምልሶም ዘለና ሕቶታት እዮም። ዋላ ታሪኽ ናይቶም ኣብዚ ዓውዲ’ዚ ዕዉታት ኮይኖም ዝወጹ መሃዝቲ ደጊምና ንተዓዘብ። ኩሎም ብውልቃዊ ጻዕሮም እዮም ዕዉታት ኮይኖም ወጽዮም። ከም መሃዝቲ ንነብስና ክንሓታ ዘለና ነጥቢ ኣላ። ከም ኣልፋ ኤድሰን ክሳብ 10 ሽሕ እንጋገ ዓቕሊ ንገብር`ዶ፧ ኣገዳሲት መልሲ ዘድልያ ሕቶ እያ። ብሓፈሻ ክርእዮ ከለኹ እቲ ሕቶ፡ ሕቶ ውልቃዊ ንቕሓትን ዕቤትን እዩ።” ብምባል ዝነበሮ ርኢቶ ኣካፊሉ።

ኢንጅ.ሚካኤል ኣዳም ውን ኣብዛ ነጥቢ ዝነበሮ ርኢቶ ከካፍል መራሒ መደብ ዕድል ምስ ሃቦ፡ “ብናተይ ኣረኣእያ እቲ ጸገም ናይ ምህዞን ስንዓን ጉዳይ፡ ኩሉ ሰብ መሃዚ ይኹን ሕብረተሰብ ናብ መንግስትን ማሕበራትን ስለ ዝድርብዮ እዩ። እዚ ኣምር እዚ ኣብ ባህልና ከም ዝኣቱን ብኮም ደረጃ ከም ዝርአ እንተ ንገብርን ክሳብ ክንደይ ገስጋስ መርኣና ዝብል መረዳእታ እዩ ዘለኒ። ንኣብነት ናይ ዶቡብ ኮርያ ኣብነት ክንወስድ ንኽእል ኢና። ደቡብ ኮርያ ካብተን ኣብ ምህዞን ስንዓን ጎልቢተን ዝወጻ ዘለዋ ሃገራት ሓንቲ እያ። እዚ ድማ ብዘይ ዋጋ ዝረኸበቶ ኣይኮነን። ወለዲ ናይታ ሃገር፡ ደቆም ንፈተና ናይ ምህዞን ስነዓን ክኸዱ ከለዉ፡ ኣብ ኣብያተ ጸሎት ብምኻድ እዮም ብጸሎት ክሕግዝዎም ዝፍትኑ። እዚ ድማ እቲ ናይ ምህዞን ስንዓን ነገር ናብቲ ህዝቢ ክሳብ ክንደይ ሰሪጹ ከም ዘሎ እዩ ዘርእየካ። ብዘይ ቀልዓለም ኮም ዝሰረቱ መደብ ኩሉ ግዜ ዕዉት እዩ።” ብምባል ኣብ ኮማዊ መረዳእታ ዝተሰረተ ሓሳብ፡ ዘለዎ ጽኑዕ እምነት ገሊጹ።

ኣብታ ምሸት ብዙሕ ኣብዚ ጽሑፍ ዘይተገልጸ ርኢቶታትን ሓሳባትን ተዘሪቦም እዮም። ካልእ ኣጋጣሚ ተፈጢሩ ክሳብ ናብ ኣንበብቲ ዝበጽሑ ድማ ንሎሚ እዚ ክኣኽለና እዩ። ንባዕሉ እዚ ኣርእስቲ ኣገዳስን እዋናውን ብምዃኑ ድማ ብዝሒ ዘለዎም ሓሳባትን ርኢቶታትን ክውሕዙ ባህርያዊ እዩ። ብዙሓት የእዳው ንላዕሊ ዊጥ ኢለን ከለዋ ድማ እዩ መራሒ መደብ፡ ግዜ ኣኺሉ ብምባል መደብ ክዓጽዎ ተራእዩ። ኩሉ ተሳታፊ ናይቲ ሓባራዊ ዘተ፡ ብሓባር ዝክረ ሰማእታት ብምክያድ መደብ ተዓጽወ።

ሚኪኤል በርሀ(ወዲ በርሀ) 

124 total views, 5 views today

(Visited 27 times, 1 visits today)

Eri-Youth

The owner of this website is the Eritrean union of youth and students.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *